Częstochowski Klub Miłośników Historii

im. Mecenasa Jana Pietrzykowskiego

Panorama (z jęz. greckiego πᾶν (pan) – "całość" + ὅραμα (horama) – "widok") – obraz obejmujący całą widzialną przestrzeń wokół obserwatora.

Pierwsza znana panorama pojawiła się w Chinach w XII wieku. Została namalowana przez chińskiego malarza Zhang Zeduana, w późniejszych wiekach była wielokrotnie kopiowana. Chociaż dzieło to jest typową panoramą, nie było tak nazywane, ponieważ słowo to nie było wtedy używane w kulturze azjatyckiej. Pojęcie "panoramy" w odniesieniu do malarstwa narodziło się dopiero w sztuce europejskiej XVIII wieku; pierwszym artystą, który go użył był irlandzki malarz miniatur portretowych Robert Barker. Swój obraz przedstawiający widok Edynburga naciągnięty na półokrągłą ramę wystawił w Londynie w roku 1792.

Nowy sposób prezentacji malarstwa został uznany za ciekawostkę. Przez kilka lat artysta eksperymentował z tego typu obrazami naciągając je na półokrągłe i cylindryczne obramowania i w konsekwencji w 1794 roku wzniósł w tym celu w Londynie pierwszą rotundę.

W XIX wieku w Europie zapanowała moda na tworzenie panoram, a szczególną popularnością cieszyły się panoramy o tematyce historycznej, batalistycznej, religijnej oraz panoramiczne krajobrazy.

Rotundy i panoramy malarskie na ziemiach polskich pojawiały się późno bo latach dziewięćdziesiątych XIX wieku.

Pierwsza rotunda została zbudowana w 1894 roku we Lwowie z okazji Powszechnej Wystawy Krajowej. Rotunda istnieje do dziś. W tej rotundzie do roku 1944 mieściła się Panorama Racławicka autorstwa m in. Wojciecha Kossaka i Jana Styki. Rotunda potem została przebudowana i mieści w niej hala sportowa. Następna zbudowaną rotunda była w Częstochowie. Istniała w latach 1896-1935. O tej rotundzie więcej w dalszej części artykułu. Potem pojawiła się rotunda w Warszawie. Została otwarta pod koniec roku 1896 i istniała do roku 1944. W tej rotundzie była wystawiana największa panorama polski "Panorama Tatr". Obecnie w Polsce znajduje się jedna Rotunda we Wrocławiu i została otwarta w 1985. W tej rotundzie jest wystawania "Panorama Racławicka".

Historia Rotundy w Częstochowie

Ciekawą historię zbudowania Rotundy przedstawia artykuł p. Anny Dylewskiej "Wystawa obrazów panoramicznych w Częstochowie"

W pierwszej połowie 1896 roku po południowej stronie ulicy Panny Marii, przy skrzyżowaniu z ulicą Celną (dzisiaj Pułaskiego), stanęła oryginalna, duża budowla w kształcie rotundy. Rotundę na zakupionym w tym celu placu pod numerem 75 za cenę 8200 rs. wzniósł dr Henryk Lgocki z Krakowa, planując wystawić w niej panoramowy obraz Golgota (Ukrzyżowanie Chrystusa). Budowa trwała od końca lutego do czerwca 1896 roku i kosztowała inwestora ok. 4300 rs. Rotundę wzniesiono z kamienia i drewna na planie regularnego dwunastoboku o średnicy ok. 40 m, pod kierunkiem Kazimierza Malińskiego, przedsiębiorcy budowlanego z Częstochowy. Miała 16 m wysokości, średnica wnętrza wynosiła ok. 32 m, obwód murów zewnętrznych ok. 116 m. Była nakryta spłaszczoną kopułą z latarnią na szczycie; światło dzienne wpadało przez oszklone okno obiegające zadaszenie.
Do pawilonu o gładkich, pozbawionych dekoracji architektonicznych ścian przylegał prostokątny przedsionek mieszczący wejście, przed którym wytyczono obszerny, okrągły dziedziniec z podjazdem i gazonem pośrodku, otwarty na ulicę Panny Marii. Reprezentacyjną, pięcioprzęsłową fasadę przedsionka zaprojektowaną w stylu neobarokowym, dzieliły boniowane pilastry, zamykało belkowanie z wazonami i sterczynami oraz podniesiony trójkątny fronton ze spływami wolutowymi. W nieco szerszym przęśle środkowym umieszczono duży portal w formie serliany z półkolistym tympanonem z dekoracją figuralną; w przęsłach sąsiadujących z portalem znajdowały się prostokątne okna.

 

Rotunda około 1915r.

 

Uroczyste otwarcie rotundy odbyło się w dniu 22 lipca 1896 roku po nabożeństwie w kaplicy NMP na Jasnej Górze i została poświęcona przez kanonika Nowakowskiego, proboszcza w kościele św. Zygmunta. W tej uroczystości udział brało liczne grono artystów, dziennikarzy, literatów i zaproszonych mieszkańców Częstochowy.

 

Józef Krieger, Karl Frosch, W. Leigha (wg innych źródeł obraz miałby być namalowany przez Stanisława Radziejowskiego, Antoniego Piotrowskiego i przez Ludwika Bollera) - Ukrzyżowanie Chrystusa Pana

 

Wizerunek Rotundy był przedstawiony wielokrotnie na kartach pocztowych na przełomie XIX i XX wieku. Pawilon przeznaczony do wystawiania obrazów panoramowych został uwzględniony na mapie Częstochowy z roku 1901, na planie sytuacyjnym wystawy Przemysłowo-Rolniczej w Częstochowie w roku 1909, oraz w późniejszych planach miasta do roku 1935.

Przez prawie czterdziestoletniej lat istnienia obiekt pełnił różne funkcje. Do roku 1913 wystawiono w niej różne obrazy. Pierwszym obrazem wystawianym w tym obiekcie była panorama "Ukrzyżowanie Chrystusa Pana" Obraz został namalowany przez monachijskich malarzy Józefa Kriegera i Karla Froscha (wg innych źródeł obraz miałby być namalowany przez Stanisława Radziejowskiego, Antoniego Piotrowskiego i przez Ludwika Bollera). Obraz miał wymiary 1000 x 9400 cm. Panorama przedstawiała Jerozolimę z jej ulicami, domami i scenami rodzajowymi z udziałem mieszkańców na tle otaczających ją wzgórz. Centralnym elementem obrazu została scena z ukrzyżowanym Jezusem i grupą zrozpaczonych uczniów i krewnych u stóp krzyża. Inicjatorem powstania tej panoramy był Henryk Lgocki, który zamówił ją na potrzeby budowanej w Częstochowie rotundy. Panorama w tej Rotundzie w Częstochowie była wystawiana z przerwami do roku 1906. Nie są znane dalsze losy tego obrazu.

Drugim obrazem wystawiany tam był Obraz "Oblężenie Częstochowy przez Szwedów" Józefa Ryszkiewicza. Prace nad dioramą Józef Ryszkiewicz rozpoczął na początku 1896. Obraz miał premierę w Warszawie w pierwszym kwartale 1898 roku w Salonie Artystycznym Aleksandra Krywulta, mieszczącego w Hotelu Europejskim. W Częstochowie był wystawiany z przerwami w latach 1899 - 1913.

Były też tam wystawiane inne obrazy m.in. Stanisławski "Chrystus w Emaus", Styka "3 dni Zbawiciela" i in.

Prawdopodobnie już od roku 1907 obiekt pełni różne funkcje głównie było tam Kino "Panorama". Kino działało z przerwami w latach 1907 - 1934. Na początku kino nie miało nazwy, ale po raz pierwszą zmiankę prasową którą udało mi znaleźć o nazwie Kino "Panorama" pojawia się przy reklamie filmu "Chrystus" w Gońcu Częstochowskim z dnia 18 czerwca 1922. Wyświetlano tam filmy o tematyce religijnej, propagandowe i zwykłe. Wyświetlano tam takie filmy jak: "Życie i męka Jezusa Chrystusa" (1909), "Quo Vadis" (1913), "Chrystus" (1922), "Chrystus w Emaus" (1925), "Ostatnie Dni Pompei" (1928), "Chrystus w Emaus" (1932), "Pod Twoją Obronę" (1933).

Oprócz kina odbywały się także pokazy cyrkowe. Takie zmianki prasowe udało mi się znaleźć w Gońcu Częstochowskim w latach 1918, 1925, 1926. Wystawiały się tam cyrki Pastuszewskiego (1918), Ciniselliego (1925) i Staniewskich (1926). Były tam także Akademie, Odczyty, Zjazdy. Imprezy tego typu odbywały się w prawdopodobnie latach od 1919 do 1934. Najciekawsze odczyty to: Odczyt o Józefie Piłsudskim, prelegent p. Tytus Czaki (19.03.1919), odczyt o lotnictwie p.t. "Lotnictwo wielkiej wojny i doby obecnej" - prelegent inż. M. Częścik, organizator Ligi Obrony Powietrznej Państwa (10.07.1924), odczyt z Astronomii pt. "Wielkość świata", odczyt wygłosił major Skrzywan (30.09.1928), Akademia ku czci Ojca Świętego Piusa XI z okazji dziesiątej rocznicy koronacji Ojca św. Piusa XI. Prelekcja na temat "Pius XI na tle chwili dzisiejszej" wygłosił Prof. K. Jędrzejewski (14.02.1932) oraz Zjazd delegatów Zw. Hallerczyków z udziałem generała Hallera w Częstochowie (30.09.1934).

W tym obiekcie odbywały się Imprezy sportowe. Głównie to były walki bokserskie. Olimpia-Arena (1913-1914), Walki bokserskie (1928), Zawody bokserskie (1930), otwarcie Klubu Ciężko - Atletycznego w Częstochowie w programie odbyły się: walki francuskie, boks i piramidy akrobatyczne (1933).

W roku 1935 niestety zburzono tą ciekawą budowlę. Prace rozbiórkowe na wskutek pęknięć w murze Panoramy rozpoczęły się w dniu 19 września 1935 roku. Ogrodzono cały teren. Podczas prac rozbiórkowych runęła część murów. Materiał pozyskany z rozbiórki (wapno, drzewo, cegły) podczas prac rozbiórkowych zostały sprzedane osobom zainteresowanym.

Na zakończenie warto wspomnieć o właścicielach rotundy. Podczas prawie czterdziestu lat istnienia Rotundy obiekt kilka razy zmieniał właścicieli. Do tej pory udało mi się ustalić kilku z nich. Pierwszym właścicielem był dr. Henryk Lgocki z Krakowa. Po kilku latach Ludwik Tempel - nabył rotundę od dr. Lgockiego. Przy czym p. Lgocki dzierżawi Rotundę i wystawiał dalej Panoramy oraz wyświetlał filmy o tematyce religijnej. Zapewne Ludwik Tempel był właścicielem do roku 1921 do chwili jego śmieci. Potem praktycznie brak informacji kto był kolejnym właścicielem Rotundy. Jedyne co wiadomo to to, że w roku 1935 właścicielem był p. Strzelecki.

Strona internetowa.

Po zebraniu większość informacji na temat Rotundy została utworzona strona internetowa, do której odsyłamy zainteresowanych. Strona jest dostępna pod adresem: rotunda.panoramaczestochowy.pl. Znajdziemy tam pełną historię rotundy, wykaz filmów wyświetlanych w Kinie "Panorama", wykaz imprez sportowych, odczytów, akademii itd. Wykazy zostały opracowane na podstawie dostępnych artkułów prasowych z tamtego okresu. sSrona jest aktualizowana po uzyskaniu nowych informacji na ten temat.

Grzegorz Czepiczek

Artykuł jest skrótem referatu, który autor wygłosił na IV Sympozjum Historyków Regionalistów Ziemi Częstochowskiej 11 października 2014r., red.

Puls REGIONU, styczeń-luty 2015


© 2015-2016. All Rights Reserved. Grzegorz Czepiczek.
strzałka do góry